Hiszpańska wojna domowa
Hiszpańska wojna domowa – wojna domowa pomiędzy lewicowym rządem hiszpańskim i wspierającymi go siłami, a prawicową opozycją, jaka toczyła się w latach 1936-1939. Obie strony wojny miały wsparcie z zagranicy, przy czym nacjonalistów wspierały bezpośrednio oddziały wojskowe przysłane przez Włochy i III Rzeszę, siły rządowe mogły liczyć na wsparcie zagranicznych ochotników (w tym tzw. Brygad Międzynarodowych, zorganizowanych przez Komintern) oraz stalinowskiego ZSRR i Meksyku. Pomoc ZSRR była w pełni odpłatna i wyniosła ogółem ponad 1,5 miliarda peset, III Rzeszy częściowo kredytowana[1] – za dostawy broni i doradców wojskowych z ZSRR rząd republikański zapłacił z rezerw Banku Hiszpanii sztabami złota (510 ton złota - ponad dwie trzecie z czwartego wówczas na świecie zapasu złota banku centralnego) o wartości ówczesnych 500 mln dolarów (ekwiwalent ok.14.400 mln USD 2008)[2][3][4] – wysłano je 26 października 1936 statkiem do Odessy w ZSRR, pod nadzorem funkcjonariusza NKWD Aleksandra Orłowa. Gdy hiszpańskie zapasy złota skończyły się, w listopadzie 1938 skończyły się również dostawy sowieckiego sprzętu wojennego dla Republiki Hiszpańskiej. W marcu 1939 wojna domowa zakończyła się zwycięstwem nacjonalistów. Mimo iż była to wojna domowa, jej kontekst był znacznie szerszy. Konflikt ten bywa uważany za preludium II wojny światowej.
[edytuj] Tło historyczne wybuchu wojny domowej16 lutego 1936 odbyła się w Hiszpanii pierwsza tura wyborów (druga tura odbyła się 1 marca), w których Front Ludowy (socjaliści, komuniści, syndykaliści, republikanie) zdobył większość, z poparciem 34,3% przy 71,4% frekwencji, a prezydentem został Manuel Azaña z Lewicy Republikańskiej. Na skutek skomplikowanej procedury wyborczej, która obowiązywała wówczas w Hiszpanii liczba głosów, a szczególnie proporcjonalny podział miejsc w Kortezach budził pewne kontrowersje[5]. Ostatecznie po drugiej turze wyborów Front Ludowy uzyskał 278 miejsc w parlamencie, partie centrowe (w czasie wojny domowej część z nich poparła rząd republikański, cześć nacjonalistów) 55 miejsc, prawica 194 miejsca. Trzy miejsca nie zostały obsadzone[6]. Powołany przez większość parlamentarną rząd rozpoczął funkcjonowanie 10 maja 1936 roku. W skład rządu weszli niemal wyłącznie działacze Lewicy Republikańskiej (Izquierda Republicana (IR)) Manuela Azañi. Zwycięzcy jak i przegrani zaczęli stosować terror w stosunku do swoich przeciwników politycznych. 13 kwietnia 1936 roku działacze prawicowej Falangi zabili sędziego Manuela Pedragala, który skazał na 30 lat więzienia działacza Falangi oskarżonego o zabójstwo sprzedawcy gazet socjalistycznych. To wydarzenie przyjmuje się za początek cyklu "zemst" ze strony organizacji lewicowych i prawicowych. W okresie do wybuchu wojny domowej, w atakach motywowanych politycznie zginęło 330 osób, a 1511 zostało rannych. Podczas ostatniego, przed wakacyjną przerwą, posiedzenia parlamentu 16 czerwca 1936 roku, liderzy prawicowej opozycji parlamentarnej, monarchista Calvo Sotelo i Gil Robles (CEDA), gwałtownie zaatakowali rząd republikański zarzucając mu niepanowanie nad sytuacją w kraju. Domagali się zaprowadzenia porządku. Według rządu za sytuację odpowiedzialna była prawica, która uciekała się do przemocy na ulicach. Jak się później okazało było to ostatnie posiedzenie parlamentu przed wybuchem wojny domowej. 6 lipca 1936 został aresztowany przywódca Falangi José Antonio Primo de Rivera. 12 lipca 1936 José Castillo, porucznik Guardias de asalto i członek Partii Socjalistycznej, został zamordowany przez skrajnie prawicową bojówkę w Madrycie. Dzień później, w nocy z 12 na 13 lipca 1936, Calvo Sotelo został uprowadzony przez grupę policjantów w cywilu, którymi dowodził kapitan Gwardii Cywilnej o nazwisku Condés przy braku reakcji przydzielonej ochrony. Sotelo został zamordowany strzałem w tył głowy. Gil Robles nieobecny w domu uniknął równoległego skrytobójstwa. Następnego dnia Gil Robles o inspirowanie zabójstwa oskarżył publicznie rząd[7]. Morderstwo lidera prawicowej opozycji było iskrą przyśpieszającą wybuch buntu żołnierzy z garnizonu hiszpańskiego w Melilli i trzyletniej wojny domowej. Na czele powstania stanęli gen. dywizji Francisco Franco - komendant wojskowy Wysp Kanaryjskich, gen. Emilio Mola - dowódca brygady w Navarze i przebywający na emigracji w Portugalii po nieudanej próbie zamachu stanu w roku 1932 gen. José Sanjurjo. [edytuj] Powstanie17 lipca 1936 gen. Franco przemieścił się wynajętym samolotem z Palma na Wyspach Kanaryjskich do Tetuanu w Maroku Hiszpańskim. Był on postacią bardzo popularną wśród tamtejszych żołnierzy (jako zwycięski dowódca wojny z Kabylami w Maroku), a także elity wojskowej jako były komendant wyższej szkoły wojennej armii hiszpańskiej w Saragossie. Tego samego dnia Radio Ceuta w Maroku Hiszpańskim nadało komunikat, w którym padło zdanie: Nad całą Hiszpanią niebo jest bezchmurne; był to sygnał do rozpoczęcia powstania. Powstańcy szybko opanowali Maroko, gdzie na czele zbuntowanych wojsk (ogółem 115 000 żołnierzy zgrupowanych w 8 dywizjach) stanął generał Francisco Franco, a także większość północy kraju, z wyjątkiem Kraju Basków i Asturii. Przeciwnicy Republiki byli wspierani przez duchowieństwo katolickie, tradycjonalistów (karliści), liberalnych monarchistów, chadecję (CEDA), Akcję Katolicką oraz partię narodowo-syndykalistyczną Falangę. Z kolei podstawą wsparcia rządu republikańskiego były partie Frontu Ludowego (PSOE, Lewica Republikańska, Unia Republikańska, Republikańska Lewica Katalonii (Esquerra), oraz komuniści z PCE, po 17 lipca przystąpili do niego również nacjonaliści baskijscy z partii "Aguirre") oraz związki zawodowe związane z anarchistami CNT i UGT. Początkowo rząd republikański odmawiał wydania broni organizacjom robotniczym i związkom zawodowym, które się tego domagały. 18 lipca w Madrycie odbyła się wielotysięczna demonstracja domagająca się od rządu zdecydowanych działań przeciwko buntowi. 19 lipca rząd wydał decyzję o otworzeniu arsenałów i wydaniu broni[8]. W pierwszym etapie rządowi udało się utrzymać pod kontrolą większość terytorium kraju, gdzie próby puczu, jak np. w Madrycie, Barcelonie, Walencji czy Maladze zostały szybko stłumione. Powstanie powiodło się natomiast w Andaluzji, Leónie, Starej Kastylii (gen. Mola), Aragonii (gen. Cabanellas), a także w zamorskich koloniach. [edytuj] Przebieg wojny
Zarówno Niemcy, jak i Włochy postanowiły wesprzeć zbrojnie powstańców, wysyłając niemiecki Legion Condor i włoskie Aviazione Legionaria oraz Corpo Truppe Volontarie. Zaraz po wybuchu powstania dla wzmocnienia sił nacjonalistycznych w samej Hiszpanii utworzony został most powietrzny, złożony z samolotów włoskich, niemieckich i hiszpańskich, za pomocą którego udało się przerzucić wojska Afrykańskiego Korpusu Kolonialnego do Andaluzji, tworząc w ten sposób jeden z zasadniczych bastionów nacjonalistów. Był to pierwszy w historii most powietrzny, którego doświadczenia wykorzystano później w II wojnie światowej. Floty natomiast nie można było użyć, gdyż znajdowała się w rękach przeciwnych puczowi marynarzy, którzy zawładnęli okrętami zabijając większość swoich oficerów.[potrzebne źródło] Pojawienie się wojsk marokańskich i hiszpańskiej Legii Cudzoziemskiej wzmocniło siły powstańców na południu kraju i znaczenie gen. Franco w świeżo utworzonej Radzie Obrony Narodowej, która powierzyła mu dowództwo nad południowym zgrupowaniem wojsk, a następnie 12 września, nad całymi siłami zbrojnymi. Hiszpania podzieliła się na dwa zasadnicze obszary o mniej więcej równej powierzchni i liczbie ludności, z których jeden kontrolowany był przez narodowców, a drugi przez republikanów. Obszary te nie były spójne. Obszar południowy kontrolowany przez narodowców oddzielony był od obszaru północnego wąskim pasem Estremadury kontrolowanym przez republikańskich milicjantów. Z kolei kontrolowana przez komunistów robotnicza Asturia (z wyjątkiem Oviedo) oddzielona była szerokim pasem narodowym od większości obszaru republikańskiego. Dlatego też po umocnieniu się w Andaluzji jednym z pierwszych posunięć gen. Franco dowodzącego narodową Armią Południa było uzyskanie łączności z północą. Dokonano tego dzięki szybkiemu uderzeniu w kierunku Cáceres i Badajoz w pobliżu granicy portugalskiej. Uzyskanie połączenia umożliwiło wykorzystanie użytych w tym celu oddziałów w formie armii manewrowej, którą skierowano w górę doliny rzeki Tag, w kierunku Madrytu i Toledo. Posuwająca się szybko latem 1936 kolumna wojsk narodowych stanowiła zagrożenie dla republikańskiego Madrytu, a zarazem umożliwiała odsiecz dowodzonym przez pułkownika Jose Moscardo obrońcom Alkazaru gwałtownie lecz chaotycznie atakowanym w Toledo przez przeważające siły republikańskie. Sukcesy nacjonalistów w Estremadurze zmusiły rząd Republiki do powołania w miejsce luźnych milicji regularnej Armii Ludowej i szukania pomocy zagranicą. Począwszy od sierpnia 1936 r. republikanom pomocy udzielał komunistyczny ZSRR, wysyłając do Hiszpanii broń i ludzi (głównie dowódców), a także rewolucyjne władze Meksyku. Obie strony konfliktu stosowały przemoc wobec przeciwników politycznych. Republikanie masowo rozstrzeliwali księży i zakonnice, frankiści rozstrzelali m.in. Federico Garcię Lorca. Na terenach republikańskich dokonywano egzekucji duchownych oraz innych osób, które oskarżono o sprzyjanie nacjonalistom. W latach 1936-39 opanowana przez stalinowskich komunistów Milicja Ludowo-Republikańska oraz inne republikańskie formacje zamordowały 6832 osoby duchowne, w tym 12 biskupów, 4184 księży diecezjalnych, 2395 księży i braci zakonnych, 238 sióstr i 32 seminarzystów - stanowiło to ponad 12% ogółu duchowieństwa w kraju. Republikanie zniszczyli i sprofanowali ponad 20 tys. świątyń katolickich. W 1937 roku sekretarz generalny Komunistycznej Partii Hiszpanii José Diaz raportował "Hiszpania znacznie prześcignęła Sowiety w walce z Kościołem. W jej częściach, które są w naszych rękach, Kościół przestał już istnieć". Na terenach zajętych przez nacjonalistów zabijano osoby oskarżone o sprzyjanie lewicy. Zarówno nacjonaliści, jak i republikanie masowo rozstrzeliwali jeńców wojennych. Początkowo Francja i Wielka Brytania ogłosiły zasadę nieingerencji. Do Hiszpanii jednak przybywali ochotnicy z całego świata, głównie z Europy, którzy wspomagali republikanów. Robotnicy i intelektualiści, zwolennicy komunizmu, ale także ci, którzy uważali tę wojnę za front walki z faszyzmem: liberałowie, anarchiści, socjaliści, napłynęli do Hiszpanii, tworząc tu brygady międzynarodowe. Po stronie gen. Franco walczyły natomiast oddziały ochotników, głównie portugalskich, irlandzkich (Irlandzka Brygada), francuskich, rumuńskich i białych Rosjan (rosyjski oddział wojskowy), którzy z kolei uważali tę wojnę za antykomunistyczną krucjatę. Polska zajęła stanowisko dwuznaczne. Przyłączyła się do polityki mocarstw zachodnich, uczestniczyła w pracach Ligi Narodów i Komitetu Nieinterwencji. Jednak wyraźne były sympatie rządu dla nacjonalistów. Polska dzięki wojnie domowej w Hiszpanii, sprzedała duże ilości sprzętu wojskowego obu stronom (Republice za około 213 mln zł a frankistom za 13 mln zł). Sprzęt był sprzedawany poprzez kraje nadbałtyckie (Estonia) i latynoskie. Sprzedawany był sprzęt używany: np. czołgi FT-17, jaki i nowy – samoloty PWS-10 oraz RWD-13 oraz rkm Browning wz. 1928. Polski rząd starał się – ze względu na Francję – oficjalnie nie wspierać żadnej ze stron, dlatego odmówiono sprzedaży samolotów myśliwskich PZL P.11 stronie republikańskiej. Mimo znacznych rozmiarów polski handel odbywał się nieoficjalnie poprzez prywatne firmy. Zacięte walki trwały ze zmiennym szczęściem dla obu stron do marca 1939. Wojna przybrała postać kolejnych ofensyw narodowców przeplatanych strategicznymi przeciwuderzeniami republikanów. Po opanowaniu Toledo wojska narodowe przystąpiły do ataku na Madryt od strony południowej i zachodniej. Po ofensywie w Estremadurze i dolinie Tagu były jednak zbyt wyczerpane, aby osiągnąć sukces. Z drugiej strony republikanie chaotyczne oddziały milicji republikańskich dość sprawnie przeorganizowali w regularną Armię Ludową. Walki na przedpolach Madrytu, zwane niekiedy bitwą o Madryt (październik 1936 - marzec 1937) nie przyniosły rozstrzygnięcia i przybrały postać wojny pozycyjnej. Wówczas narodowcy postanowili dokonać przełamania frontu na północny wschód od Madrytu, w rejonie Guadalajary. Ofensywa narodowców, zwana niekiedy bitwą pod Guadalajarą przeprowadzona w marcu 1937 została jednak zatrzymana przez republikanów. Chcąc przełamać patową sytuację na froncie, dowództwo republikańskie postanawia wówczas wykonać tzw. pierwsze przeciwuderzenie strategiczne w kierunku miasteczka Brunete, na zachód od Madrytu. Operacja ta, zwana bitwą pod Brunete (lipiec 1937) mimo początkowych sukcesów kończy się zatrzymaniem ofensywy i strategiczną klęską republikanów. Po bitwie pod Brunete front w rejonie Madrytu ustala się i pozostaje niezmieniony aż do końca wojny. Dowództwo narodowe, mimo odniesionego zwycięstwa, nie widzi jednak możliwości zdobycia stolicy w bezpośrednim ataku. Postanawia więc przenieść działania na znajdujące się na północy kraju ważne z gospodarczego punktu widzenia rejony przemysłowe, będące w rękach republikańskich: okręg Bilbao oraz Asturię. Tam bowiem znajdowały się kopalnie, huty i zakłady metalowe stanowiące zaplecze zaopatrzeniowe armii republikańskiej. Zdobycie tych obszarów przez narodowców uzależniło rząd republikański i armię republikańską od dostaw z zagranicy. Utrata Bilbao i odmowa przez socjalistycznego premiera Largo Caballero dokonania czystek wobec niewygodnych dla Stalina ugrupowań i milicji lewicowych w Katalonii spowodowała zorganizowany przez rezydenta NKWD Orłowa za pośrednictwem PCE upadek rządu republikańskiego Caballero i zastąpienie go rządem Juan Negrína. Caballero był autentycznym przywódcą robotniczym opartym o struktury partii socjalistycznej, Negrin był marionetką w rękach Komunistycznej Partii Hiszpanii , intelektualistą bez zaplecza politycznego w typie określanym przez Lenina jako użyteczni idioci.[9] Negrín reprezentował często myślenie życzeniowe oderwane od realiów frontu oraz bezwzględnej wojny domowej. Mimo katastrofalnej sytuacji na froncie opowiadał się za kontynuowaniem wojny, sam spędzając wiele czasu za granicą. Pozostawiając faktyczną władzę komunistom i sowieckiemu NKWD Negrin firmował republikę aż do madryckiego zamachu stanu płk. Segismundo Casado w marcu 1939. Po opanowaniu Asturii i Kraju Basków z przemysłowym Bilbao narodowcy zdobywali stopniowo coraz większe obszary kraju. Specyfiką hiszpańskiej wojny domowej było kluczowe znaczenie kontroli nad większymi miastami i centrami komunikacyjnymi. W rezultacie kontrola nad miastami i centrami komunikacyjnymi miała znacznie większe znaczenie niż powierzchnia opanowanego terytorium. Ponadto ze strategicznego punktu widzenia kluczowe znaczenie miała kontrola nad centrami gospodarczymi i przemysłowymi stanowiącymi bazę zaopatrzeniową frontu. Sytuacja panująca w kierownictwie strony narodowej była w miarę unormowana i poza początkowymi tarciami na tle ideologicznym i formalnym między falangistami ( faszystowskimi republikanami) i karlistami (prawica monarchistyczna) (m.in. problem hymnu, flagi, etc.), nie dochodziło tutaj do poważniejszych konfliktów, wskutek autorytetu gen. Franco. Ponadto obydwa główne ugrupowania nacjonalistyczne łączyły przywiązanie do tradycyjnego systemu wartości, wrogość do rewolucji, a zwłaszcza niechęć spowodowana jej antyreligijnym charakterem. Natomiast pozycję republikanów osłabiały silne konflikty i walka o władzę między partią komunistyczną a pozostałymi partiami, w tym utrzymującą kontakt z trockistami, antystalinowską marksistowską partią POUM i anarchistami z CNT-FAI. Konflikty te zakończone zostały rozprawą komunistów z "wrogami na lewicy", wzorowaną na współistniejących wówczas w Związku Sowieckim czystkach stalinowskich. Przekazanie 2/3 zasobu złota Republiki w depozyt ZSRR powodowało bezpośrednie uzależnienie rządu republikańskiego od decyzji Stalina, dysponenta hiszpańskiego złota. Czystkami sterował bezpośrednio rezydent sowieckiego NKWD w strefie republikańskiej Aleksander Orłow. Znani działacze anarchistyczni i sympatyzujący z POUM byli zabijani. Początkowo stalinowscy komuniści ograniczali się do skrytobójczych morderstw dokonywanych przez "nieznanych sprawców". Tak zginął między innymi jeden z najpopularniejszych działaczy hiszpańskiej rewolucji, autentyczny przywódca katalońskich robotników Buenaventura Durruti. Lider POUM Andras Nin został po aresztowaniu i torturach zamordowany przez podporządkowaną NKWD tajną policję Republiki. Praktycznie całe kierownictwo niestalinowskich partii i organizacji politycznych stanowiących ważne zaplecze republiki zostało wymordowane. Później opanowana przez stalinowców Milicja Ludowo-Republikańska dokonywała masowych zbrodni niemal jawnie. Rozstrzeliwano nawet zwykłych żołnierzy frontowych podejrzewanych o "nieprawomyślność". Jedną z niedoszłych ofiar komunistów był walczący jako ochotnik późniejszy burmistrz Berlina Zachodniego i kanclerz Federalnej Republiki Niemiec - socjalista Willy Brandt. Inną znaną postacią, która niemal cudem uniknęła śmierci z rąk stalinowskich oprawców był brytyjski ochotnik w oddziałach POUM Eric Arthur Blair (znany później jako George Orwell), który opublikuje swoje wspomnienia z wojny hiszpańskiej w książce W hołdzie Katalonii (Homage to Catalonia), a doświadczenia z czasów wojny domowej wpłyną na kształt Folwarku zwierzęcego i Roku 1984. Ernest Hemingway, sympatyzujący z Republiką poświęcił hiszpańskiej wojnie domowej powieść Komu bije dzwon, która odegrała istotną rolę w przełamywaniu nastrojów izolacjonizmu w Stanach Zjednoczonych. Po wygraniu szeregu ważnych kampanii i bitew, w tym najważniejszej bitwy nad Ebro, nacjonaliści ostatecznie, na przełomie marca i kwietnia 1939, zwyciężyli. Po upadku Katalonii 6 lutego 1939 prezydent Republiki Manuel Azana wyjechał do Francji, a następnie podał się do dymisji. 28 lutego 1939 Wielka Brytania i Francja uznały rząd Franco za rząd Hiszpanii. 4 marca 1939 w Madrycie został dokonany zamach stanu broniących miasta oddziałów republikańskich, kierowany przez płk. Segismundo Casado, skierowany przeciwko komunistom i rządowi Juana Negrina. 6 marca do zamachu przystąpił nominalny gubernator Madrytu gen.Jose Miaja zarządzając aresztowanie komunistów przez wojsko i przystępując do powołanej przez Casado Junty Obrony Narodowej, która miała zastąpić nieobsadzone stanowisko prezydenta. W krótkotrwałych walkach z wiernymi PCE oddziałami zostały one pokonane przez zamachowców, a premier Negrin opuścił kraj. Po bezskutecznych próbach negocjacji z gen. Franco, który zażądał od republikanów bezwarunkowej kapitulacji płk. Casado i gen. Miaja, a także inni przywódcy Republiki udali się na emigrację, a wszelki zorganizowany opór ustał. 27 marca 1939 wojska nacjonalistów bez walki wkroczyły do Madrytu.
Po opanowaniu ostatnich ośrodków republikańskiego oporu nacjonaliści, kierowani jednoosobowo przez gen. Franco, wprowadzili konserwatywne rządy silnej ręki, wspierane przez Kościół, które przetrwały 39 lat. W wyniku konfliktu zginęło 90 000 żołnierzy po stronie nacjonalistów i 110 000 republikanów. Około 400 000 ludzi zmarło z głodu i chorób, bądź zostało wymordowanych przez siły obu walczących stron. 500 000 republikanów udało się na wygnanie, głównie do sąsiednich krajów. (Szacuje się również, że ok. 10 000 osób spośród uchodźców, którzy uciekli do Francji po przegranej wojnie domowej, trafiło po kapitulacji Francji (1940), a następnie po okupacji terytorium Francji Vichy w listopadzie 1942 do obozów koncentracyjnych w III Rzeszy.)[10] W samej Hiszpanii po zakończeniu walk przystąpiono do masowych aresztowań i egzekucji republikanów i ich zwolenników, w 1941 w więzieniach i obozach koncentracyjnych przebywało ponad 250 000 ludzi [11]. Już po zakończeniu działań wojennych z rozkazu władz frankistowskich w więzieniach i obozach zabito ok. 100 000 ludzi,[12] z czego 22 641 osób w egzekucjach po procesach sądowych[13]. Wydarzenia w Hiszpanii są uważane przez wielu historyków za wstęp do II wojny światowej. Wojna domowa w Hiszpanii umocniła sojusz niemiecko-włoski, jak i stała się poligonem doświadczalnym dla nowych rodzajów broni i wojsk (lotnictwo, wojska pancerne) wykorzystywanych przez obie strony. Z wojskowego punktu widzenia doświadczenie pokazało, że począwszy od hiszpańskiej wojny domowej niemożliwe jest zwycięstwo w otwartym konflikcie bez uzyskania panowania w powietrzu.
[edytuj] Partie i organizacje polityczne
Przypisy
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
.svg){kind=small}
